Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura JAPOŃSKIE ARCYDZIEŁA POD LUPĄ: KUNIYOSHI UTAGAWA – SCENA W RUINACH PAŁACU SŌMA

Kuniyoshi Utagawa, „Scena w riunach pałacu Sōma”, 1844 r.; źródło: Ukiyo-e Search

08.02.2019 | 19:52
Autor: Sylwia Kościelniak

Znana grafika, obok której ciężko przejść obojętnie. Jakie tajemnice skrywa i o czym opowiada ikoniczny drzeworyt Kuniyoshiego z przedstawieniem ogromnego szkieletu?

Kuniyoshi Utagawa (1797–1861) to jeden z najbardziej popularnych japońskich drzeworytników tworzących w okresie Edo (1603–1868). Był bardzo wszechstronnym artystą. Od czternastego roku życia kształcił się w warsztacie wielkiego mistrza Toyokuniego Utagawy I (1769–1825). W swoich pracach ukazywał malownicze pejzaże, portrety pięknych kobiet i aktorów teatru kabuki, nadnaturalne istoty opisywane w japońskich powieściach niesamowitych (kaidan monogatari) oraz ilustracje ptaków i kwiatów. Zapisał się na trwałe w historii japońskiej sztuki drzeworytniczej jako prawdziwy wirtuoz scen batalistycznych, pojedynków oraz przedstawień wojowników (musha-e). Projektował wzory tatuaży oraz dekoracje wachlarzy. Malował na jedwabiu. Kolekcjonował sztukę, również Zachodnią. Był miłośnikiem kotów, co uchwycił w swoim autoportrecie.

Kuniyoshi Utagawa, Autoportret pochodzący z książki z ilustracjami erotycznymi (shunga) pod tytułem „Chinpen shinkeibai”, 1839 r.; źródło: Wikimedia Commons

Jednym z jego ikonicznych dzieł jest „Scena w ruinach pałacu Sōma” (Sōma no furu-dairi ni Masakado no himegimi Takiyasha yojutsu o motte o atsumuru). Drzeworyt został wydany w 1844 roku.

Kuniyoshi Utagawa, „Scena w ruinach pałacu Sōma”, 1844 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Scena ukazana po mistrzowsku przez Kuniyoshiego pochodzi z popularnej opowieści zatytułowanej „Story of Utō Yasutaka”, pióra Santō Kyōdena (1761–1816), pochodzącej z 1807 roku. Rozgrywa się w ruinach pałacu Sōma, zbudowanego przez żyjącego w X wieku Taira-no Masakado w Sarujimie, który przeszedł do historii jako jeden z dowódców powstania przeciwko centralnemu rządowi sprawującemu władzę w Kioto. 

Na grafice Kuniyoshi ukazał córkę Masakady – księżniczkę Takiyashę, która otrzymała magiczne umiejętności od górskiego pustelnika Gamy Sennina, by pomścić śmierć swojego ojca. Piękna Takiyasha przygotowała zasadzkę w pałacu i właśnie rzuciła zaklęcie przywołujące ogromny szkielet, by zabić Ōya no Tarō Mitsukuniego walczącego w wojnie po stronie klanu Minamoto. Jak wiadomo z opowieści, Mitsukini z potyczki wychodzi obronną ręką.

Kuniyoshi Utagawa, „Scena w ruinach pałacu Sōma”, lewe skrzydło tryptyku, 1844 r.; źródło: The British Museum © Trustees of the British Museum

Księżniczka Takiyasha została przedstawiona na lewym skrzydle tryptyku, w rękach trzyma rozwinięty zwój z zaklęciem. Jej głównego przeciwnika, Mitsukuniego, ukazano pośrodku.

Kuniyoshi Utagawa, „Scena w ruinach pałacu Sōma”, Środkowe skrzydło tryptyku, 1844 r.; źródło:The British Museum © Trustees of the British Museum

Artysta starał się nadać scenie optycznej głębi za pomocą kompozycji budowanej po diagonali opadającej (od prawego dolnego rogu ku lewemu górnemu), która dodatkowo została zaakcentowana przez zrywaną przez szkielet złotawą zasłonę. Biel kości magicznego kościotrupa kontrastuje z głęboką czernią tła, co dodatkowo przykuwa wzrok widza. Efekt dopełnia światłocień malujący się na poszczególnych elementach kośćca magicznej zjawy, przez co klatka piersiowa, czaszka i widoczna częściowo miednica wydają się bardziej przestrzenne. Postać księżniczki została mocniej wyróżniona z tła za pomocą wyrazistych plam barwnych, czerwieni i błękitów, zastosowanych do przedstawienia szat i zasłony znajdującej się za kobietą. 

Kuniyoshi Utagawa, „Scena w ruinach pałacu Sōma”, Prawe skrzydło tryptyku, 1844 r.; źródło: The British Museum © Trustees of the British Museum

Głównym tematem dzieła jest zemsta za pomocą magii. Jednak równie istotne co historia, jaką artysta chciał opowiedzieć, staje się przedstawienie dominującego nad całą sceną szkieletu. Jest to popis umiejętności plastycznych Kuniyoshiego, dowód tego jak starał się nadążyć za wszelkimi  nowinkami oraz doskonały przykład wiedzy jaką posiadał z zakresu anatomii ludzkiego ciała. Sam szkielet nie jest perfekcyjnym odwzorowaniem ludzkiego układu kostnego. Artysta poprzez wyolbrzymienie pewnych elementów stawów i kości wzmocnił dodatkowo dynamikę całego przedstawienia – przykładem mogą być tutaj zbyt duże oczodoły w stosunku do czaszki. Kuniyoshi dzięki temu zabiegowi zintensyfikował atmosferę grozy, którą widz możne odczuć, patrząc na dzieło. Jak podkreślają badacze, m.in. Beata Romanowicz, do Japonii sprowadzano europejskie atlasy anatomiczne, tłumaczone i uzupełniane ilustracjami tworzonymi przez lokalnych rysowników. Już pod koniec XVIII wieku opublikowano „Kaitai Shinsho”Traktat anatomiczny autorstwa Genpaku Sugity, do którego ilustracje wykonał Naotake Odano. Niewykluczone, że Kuniyoshi mógł zaznajomić się z prawidłami anatomii dzięki jednemu z takich atlasów lub za pośrednictwem sztuki Zachodniej, którą kolekcjonował.

Genpaku Sugita, „Kaitai Shinsho”, strona tytułowa, XVIII w. (Warto zwrócić uwagę na przedstawienie strony tutułowej ukazane w formie architektonicznej twz aediculi – popularne szczególnie w nowożytnych książkach europejskich); źródło: Historical Anatomies on the Web 

Genpaku Sugita, „Kaitai Shinsho”, strona 4 i 5, XVIII w. ; źródło: Historical Anatomies on the Web 

Kuniyoshi pozostawił po sobie tysiące grafik o rozmaitej tematyce. Dzięki wypracowanej przez lata wysokiej pozycji mógł pozwolić sobie na eksperymenty i nietrzymanie się sztywnych ram tematycznych, jakie istniały w japońskim drzeworycie. Owocem tego postępowania jest „Scena w ruinach pałacu Sōma” – jednen z najbardziej ikonicznych obrazów sztuki japońskiej. Zapisał się on na trwałe również w popkulturze zachodniej. Obecnie w sieci można nabyć różnorodne gadżety ze słynnym kościotrupem, od koszulek, poprzez parasole, na torebkach skończywszy. Niesamowita wyobraźnia artysty, wirtuozeria warsztatu, dbałość o szczegóły, wrażliwość na kolor i kompozycję są doskonale widoczne w tej grafice, przez co jest ona wciąż żywa i twórczo przetwarzana przez innych artystów, jak i wykorzystywana z chęcią do produkcji artystycznych pamiątek. Jedna z odbitek znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, dzięki czemu na własne oczy można zobaczyć to arcydzieło na wystawach czasowych w naszym kraju.

ŹRÓDŁA

Olga Mądrowska, Utagawa Kuniyoshi i portret japońskiego wojownika, Toruń 2011.
Beata Romanowicz, Utagawa Kuniyoshi. W świecie legend i fantazji, [katalog wystawy], Kraków 2011.
Kuniyoshi Project
Ukiyo-e Search
Historical Anatomies on the Web
The British Museum
Beata Romanowicz, Manga, Manggha, manga : komiksowość i animacja w sztuce japońskiej [katalog wystaw], Kraków 2001.

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

sztuka   ukiyo-e   kultura   drzeworyt  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Kitsune - japońskie lisy

Komu macha maneki-neko?

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy